Προκλήσεις για τη Θεσσαλία από το σχέδιο της νέας ΚΑΠ

Του Περιφερειάρχη Θεσσαλίας Δημήτρη Κουρέτα

Η Θεσσαλία βρίσκεται στο κέντρο των αλλαγών. Το νέο πλαίσιο θέλει μια ΚΑΠ πιο στοχευμένη, πιο περιβαλλοντική, πιο συνδεδεμένη με νερό, κλιματική ανθεκτικότητα, νέους αγρότες, ποιότητα, περιφερειακή ανάπτυξη και αποτελέσματα. Η παρουσίαση της Περιφέρειας Θεσσαλίας όμως δείχνει ότι το σημερινό θεσσαλικό μοντέλο χαρακτηρίζεται από τρία ευάλωτα στοιχεία: εξάρτηση από επιδοτήσεις, εξάρτηση από αρδευόμενες καλλιέργειες και εξάρτηση από ιδιωτικοποιημένη γνώση/εισροές.
Η έρευνα που διεξήγαγε η Περιφέρεια Θεσσαλίας και στην οποία συμμετείχε πλήθος παραγωγών και φορέων του πρωτογενούς τομέα έδειξε ισχυρή προτίμηση σε ένα σενάριο που πραγματικά θα πηγαίνει σε διατήρηση των αρδευόμενων εκτάσεων, στην παράλληλη εξοικονόμηση νερού και διαμόρφωση μέσα από την συμμετοχή των αγροτικών κοινοτήτων μη δεσμευτικών ζωνών καλλιέργειας που θα επικαιροποιούνται μέσα από οργανωμένες διαδικασίες.
Οι προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε στην περιοχή μας είναι πολλές.
Η πρώτη πρόκληση είναι το νερό. Η νέα ΚΑΠ επιτρέπει ενισχύσεις και επενδύσεις για αποδοτική διαχείριση νερού, ανθεκτικότητα και κλιματική προσαρμογή. Όμως στη Θεσσαλία οι παραγωγοί προτιμούν συχνά λύσεις που συνδυάζουν εξοικονόμηση με ενίσχυση της προσφοράς νερού. Στην έρευνα μας η συντριπτική πλειοψηφία (παραπάνω κατά 86,21%) έδειξε διάθεση για εξοικονόμηση και ενίσχυση πόρων, αλλά οι «μη δεσμεύσεις» που καταγράφονται, δείχνουν ότι δεν υπάρχει πλήρης αποδοχή βαθιάς αναδιάρθρωσης του παραγωγικού μοντέλου.
Η δεύτερη πρόκληση είναι το βαμβάκι. Το σχέδιο της νέας ΚΑΠ διατηρεί την ειδική ενίσχυση βάμβακος, αλλά θέτει όρο να μην υπάρχει υπερβολική πίεση σε νερό και έδαφος. Στη Θεσσαλία, όπου το βαμβάκι συνδέεται με αρδευτική κανονικότητα, εκκοκκιστήρια, χαμηλή ποιοτική αποτίμηση και commodity παραγωγή, αυτό μπορεί να δημιουργήσει ένταση. Η πολιτική πρόκληση είναι να μη μεταφραστεί η νέα ΚΑΠ απλώς σε «περιορισμό του βαμβακιού», αλλά σε αναβάθμιση ποιότητας, διαφανή ταξινόμηση ίνας, εδαφοκλιματική ζωνοποίηση, καλύτερες ποικιλίες, συμβολαιακά σχήματα και δίκαιη συμμετοχή των παραγωγών στην αξιακή αλυσίδα.
Η τρίτη πρόκληση είναι η αναδιάρθρωση καλλιεργειών. Η μελέτη της Περιφέρειας δείχνει ότι οι παραγωγοί είναι θετικοί σε τεχνολογίες χαμηλότερου ρίσκου —ευφυής άρδευση, μετρητές, φωτοβολταϊκά, ενεργειακές κοινότητες— αλλά πολύ πιο επιφυλακτικοί απέναντι σε βαθύτερες αλλαγές, όπως η μετάβαση από υδροβόρες καλλιέργειες σε ξερικές ή διαφοροποιημένες καλλιέργειες υψηλής αξίας. Επομένως, η νέα ΚΑΠ δημιουργεί πίεση για αλλαγή, αλλά η αλλαγή δεν θα γίνει αν παρουσιαστεί ως απότομη εγκατάλειψη του υφιστάμενου μοντέλου. Χρειάζεται σταδιακότητα, ασφάλεια εισοδήματος, συμβουλευτική και αγορές απορρόφησης.
Η τέταρτη πρόκληση είναι η εμπιστοσύνη. Το νέο σύστημα βασίζεται σε σχέδια, ορόσημα, ελέγχους, πιστοποιήσεις και δεδομένα. Στη Θεσσαλία όμως η μελέτη της Περιφέρειας καταγράφει χαμηλή εμπιστοσύνη στις πιστοποιήσεις, στη συμβουλευτική, στη νομοθεσία και στη συνέχεια των θεσμών. Αν τα νέα eco-schemes σχεδιαστούν κεντρικά και τεχνικά, χωρίς συμμετοχή παραγωγών, θα ενισχύσουν την εργαλειακή συμμόρφωση και όχι την πραγματική μετάβαση.
Η πέμπτη πρόκληση είναι η διαφοροποίηση ανά Περιφερειακή Ενότητα. Η Λάρισα δείχνει ισχυρή προτίμηση (80,7%) στη διατήρηση των αρδευόμενων εκτάσεων με παράλληλη εξοικονόμιση νερού, αλλά παραμένει κοντά σε λογικές επιδότησης και αύξησης υδατικών πόρων. Η Καρδίτσα, με 84%, φαίνεται πιο συνεπής με τον ελεγχόμενο εκσυγχρονισμό, αλλά διατηρεί κουλτούρα αφθονίας νερού και σύνδεση με το βαμβάκι ως χύμα προϊόν. Τα Τρίκαλα, με 56,5%, δείχνουν πιο υβριδικό και πραγματιστικό μονοπάτι. Η Μαγνησία έχει πιο πλουραλιστική εικόνα και επιζητά πολιτικές που θα αναδείξουν την ποιότητα των προιόνων και των τοπικών χαρακτηριστικών (γεωλογικών, μορφολογικών, πολιτισμικών.
Η έκτη πρόκληση είναι η μετατροπή της Θεσσαλίας σε ειδικό περιφερειακό κεφάλαιο του ελληνικού σχεδίου. Η νέα αρχιτεκτονική επιτρέπει περιφερειακά και εδαφικά κεφάλαια. Η Θεσσαλία έχει ισχυρό επιχείρημα: είναι περιοχή μεγάλης αγροδιατροφικής σημασίας, με πλημμύρες Daniel και Elias, υδατικό έλλειμμα, εξάντληση υδροφορέων, κλιματικό ρίσκο, commodity lock-in, έλλειμμα εμπιστοσύνης και ανάγκη αναδιάρθρωσης. Άρα δεν αρκεί να ενταχθεί σε οριζόντια μέτρα. Χρειάζεται ειδικό θεσσαλικό πακέτο: νερό, έδαφος, καλλιέργειες, ενέργεια, ποιότητα, αγορές, συμβουλευτική, συνεργατικά σχήματα και κοινωνική ανθεκτικότητα.

Προτεινόμενη κατεύθυνση για τη Θεσσαλία
Η νέα ΚΑΠ δημιουργεί για τη Θεσσαλία ένα παράθυρο ευκαιρίας, αλλά και ένα πεδίο διαπραγμάτευσης. Η ευκαιρία είναι ότι επιτρέπει να συνδεθούν ΚΑΠ, συνοχή, νερό, ενέργεια, αγροτική γνώση, ποιότητα και περιφερειακή ανάπτυξη. Η σύγκρουση είναι ότι το υφιστάμενο μοντέλο παραμένει βαθιά συνδεδεμένο με αρδευόμενες καλλιέργειες, στρεμματικές ενισχύσεις, επιδοτήσεις, ιδιωτική συμβουλευτική και αδύναμη διαπραγματευτική θέση των παραγωγών.
Για να λειτουργήσει η νέα ΚΑΠ στη Θεσσαλία, πρέπει να σχεδιαστεί ως δίκαιη, σταδιακή και εδαφικά διαφοροποιημένη μετάβαση. Αυτό σημαίνει: περιφερειακό κεφάλαιο Θεσσαλίας στο εθνικό σχέδιο, υδατική στρατηγική με μετρητές, τηλεμετρία, μικρά και μεσαία έργα, κλειστά δίκτυα και οικολογικές ροές, αναδιάρθρωση καλλιεργειών με βάση εδάφη, νερό και αγορές, ειδικό σχέδιο για βαμβάκι ποιότητας, δημόσια αγροτική συμβουλευτική, συμμετοχικό σχεδιασμό eco-schemes, ενίσχυση συνεταιρισμών και ομάδων παραγωγών, ενεργειακές κοινότητες με προτεραιότητα στην άρδευση και όχι στην απλή εκμετάλλευση γης για φωτοβολταϊκά και δείκτες δίκαιης μετάβασης, όπως πρόσβαση σε νερό, θεσμική εμπιστοσύνη, ποιότητα ζωής, συμμετοχή παραγωγών, διαδοχή εκμεταλλεύσεων και ανθεκτικότητα σε κλιματικές καταστροφές.
Αυτά τα θέματα αναμένεται να συζητηθούν στην εκδήλωση ενημέρωσης και διαβούλευσης που διοργανώνει η Περιφέρεια Θεσσαλίας την Τετάρτη 26 Αυγούστου το απόγευμα στο JOIST στη Λάρισα, καθώς η Θεσσαλία διεκδικεί διακριτή θέση στη νέα ΚΑΠ 2028–2034. Ταυτόχρονα καλώ όλους τους φορείς να συμμετέχουν στο Γενικό Ηλεκτρονικό Ερωτηματολόγιο Διαβούλευσης για τη νέα ΚΑΠ 2028–2034, η οποία θα επηρεάσει καθοριστικά το μέλλον της θεσσαλικής γεωργίας/κτηνοτροφίας και οι θέσεις της Περιφέρειας πρέπει να προκύψουν μέσα από ουσιαστικό διάλογο με τους ανθρώπους της παραγωγής και τις τοπικές κοινωνίες.