ΙΕΛΚΑ: Η ετήσια δαπάνη των Ελλήνων για είδη παντοπωλείου

– Λιγότερο κόκκινο κρέας, περισσότερα έτοιμα γεύματα

Σημαντικές δομικές αλλαγές στις καταναλωτικές συνήθειες και τις οικονομικές προτεραιότητες των ελληνικών νοικοκυριών αποτυπώνει η πρόσφατη ανάλυση του Ινστιτούτου Έρευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών (ΙΕΛΚΑ). Τα ευρήματα της μελέτης, τα οποία χαρτογραφούν την πορεία των δαπανών από το 2008 έως και το 2025, αναδεικνύουν ένα καταναλωτικό προφίλ που πιέζεται από το κόστος διαβίωσης, αναπροσαρμόζει τις διατροφικές του επιλογές και αναζητά ευκολότερες αλλά και οικονομικότερες λύσεις στην καθημερινότητα. Σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση του ΙΕΛΚΑ, η ετήσια δαπάνη των ελληνικών νοικοκυριών για είδη παντοπωλείου φθάνει τα 26 δισ. ευρώ. Τα στοιχεία δείχνουν σημαντικές διατροφικές αλλαγές, καθώς οι καταναλωτές περιορίζουν την αγορά βασικών ειδών όπως το κόκκινο κρέας, το πλήρες γάλα, το ελαιόλαδο και η ζάχαρη
Η οικονομική κρίση της περασμένης δεκαετίας άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά της στον προϋπολογισμό των νοικοκυριών. Το 2008, η μέση ετήσια κατά κεφαλήν δαπάνη στην Ελλάδα ανερχόταν στα 9.518 ευρώ. Στα χρόνια που ακολούθησαν, υπό το βάρος της δημοσιονομικής προσαρμογής, της αύξησης της ανεργίας και της μείωσης των εισοδημάτων, η δαπάνη αυτή υποχώρησε δραματικά, φτάνοντας στο χαμηλότερο σημείο της το 2020, με μόλις 6.267 ευρώ ανά άτομο.

Υπό πίεση η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών
Παρά την σταδιακή ανάκαμψη που καταγράφεται τα τελευταία χρόνια, με την κατά κεφαλήν δαπάνη να διαμορφώνεται (2025) στα 9.216 ευρώ, η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών εξακολουθεί να βρίσκεται υπό πίεση. Σε πραγματικούς όρους, συνυπολογίζοντας τις σωρευτικές πληθωριστικές πιέσεις των τελευταίων ετών, η πραγματική αξία των αγορών παραμένει αισθητά χαμηλότερη από τα επίπεδα προ της κρίσης. Η συνολική ετήσια δαπάνη για είδη παντοπωλείου εκτιμάται σε περίπου 25,7 δισ. ευρώ σε όλα τα σημεία πώλησης. Το μεγαλύτερο μέρος αφορά είδη διατροφής, με ετήσια δαπάνη περίπου 18,1 δισ. ευρώ, ενώ περίπου 1,0 δισ. ευρώ αφορά μη αλκοολούχα ποτά και 1,6 δισ. ευρώ αλκοολούχα ποτά. Παράλληλα, σημαντικό μέρος του συνολικού καλαθιού αφορά μη τρόφιμα, με περίπου 1,7 δισ. ευρώ να αντιστοιχούν σε είδη οικιακής φροντίδας και 2,3 δισ. ευρώ σε είδη προσωπικής φροντίδας. Η εικόνα αναδεικνύει το εύρος των αγορών που πραγματοποιούν τα ελληνικά νοικοκυριά μέσω των καναλιών λιανεμπορίου ειδών παντοπωλείου, πέρα από τις αμιγώς διατροφικές τους ανάγκες.
Η αύξηση της δαπάνης για είδη παντοπωλείου το 2025 ήταν επομένως χαμηλότερη τόσο από την αύξηση της συνολικής καταναλωτικής δαπάνης (+5,5%) όσο και από την αύξηση των καθαρών αποδοχών στα δύο ενδεικτικά νοικοκυριά που εξετάζονται. Οι καθαρές αποδοχές ενός άγαμου χωρίς παιδιά με αποδοχές ίσες με το 100% των μέσων αποδοχών αυξήθηκαν κατά 7,3% το 2025, ενώ σε ζευγάρι με δύο εργαζόμενους και δύο παιδιά, με αποδοχές και των δύο ίσες με το 100% των μέσων αποδοχών, αυξήθηκαν κατά 9,4%. Αντίθετα, μεγαλύτερες πιέσεις καταγράφονται σε άλλες βασικές κατηγορίες του οικογενειακού προϋπολογισμού, με τη δαπάνη για στέγαση να αυξάνεται κατά 8,3%, το ενοίκιο κατά 14,4% και την εστίαση κατά 6,1%.
Η σύγκριση δείχνει ότι το 2025 η δαπάνη για είδη παντοπωλείου αυξήθηκε με σαφώς χαμηλότερο ρυθμό από τις καθαρές αποδοχές των δύο ενδεικτικών τύπων νοικοκυριού. Παράλληλα, η εξέλιξη των επιμέρους δαπανών δεν είναι ομοιόμορφη, καθώς σημαντικά υψηλότερες αυξήσεις καταγράφονται κυρίως στο κόστος στέγασης και ιδιαίτερα στα ενοίκια.

ΙΕΛΚΑ: Η ακτινογραφία των αλλαγών στο «καλάθι»
Η πιο αποκαλυπτική πτυχή της έρευνας του ΙΕΛΚΑ αφορά τις ποιοτικές μετατοπίσεις στο καθημερινό καλάθι του νοικοκυριού. Οι Έλληνες καταναλωτές δεν άλλαξαν μόνο το ποσό που ξοδεύουν, αλλά και τα ίδια τα προϊόντα που τοποθετούν στο ράφι. Η πλέον αξιοσημείωτη αλλαγή καταγράφεται στη μείωση της κατανάλωσης βασικών και παραδοσιακών τροφίμων υψηλής διατροφικής αξίας. Το κόκκινο κρέας, ένα από τα βασικά συστατικά της παραδοσιακής ελληνικής διατροφής, παρουσιάζει σταθερή υποχώρηση στα νοικοκυριά, καθώς η υψηλή τιμή του το καθιστά συχνά «είδος πολυτελείας». Παράλληλα, αισθητή είναι η μείωση στην κατανάλωση πλήρους γάλακτος, ελαιολάδου και ζάχαρης. Ειδικά στην περίπτωση του ελαιολάδου, οι αλματώδεις αυξήσεις στην τιμή του τα τελευταία χρόνια ανάγκασαν πολλούς καταναλωτές να περιορίσουν τη χρήση του ή να στραφούν σε εναλλακτικές λύσεις. Στον αντίποδα, εντυπωσιακή άνοδο σημειώνει η κατηγορία των έτοιμων γευμάτων και των τυποποιημένων λύσεων γρήγορου φαγητού από το σούπερ μάρκετ. Η τάση αυτή ερμηνεύεται τόσο από τις μεταβολές στον τρόπο ζωής -όπως ο περιορισμένος χρόνος για μαγειρική λόγω των απαιτητικών ωραρίων εργασίας- όσο και από την προσπάθεια ελέγχου του ημερήσιου κόστους, καθώς τα έτοιμα γεύματα προσφέρουν συχνά μια υπολογίσιμη και οικονομική εναλλακτική.

Πίεση από τη στέγαση
Η ανάλυση των στοιχείων δείχνει ότι η πίεση στο καλάθι του σούπερ μάρκετ δεν είναι μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά αποτέλεσμα μιας συνολικότερης στενότητας στον οικογενειακό προϋπολογισμό. Μετά την πανδημική περίοδο παρατηρείται σημαντική αύξηση των υποχρεωτικών δαπανών που αφορούν τη στέγαση (ενοίκια, λογαριασμοί ενέργειας, συντήρηση).Καθώς ένα μεγαλύτερο ποσοστό του διαθέσιμου εισοδήματος κατευθύνεται αναγκαστικά στην κάλυψη των πάγιων αναγκών στέγασης, το περιθώριο για ευελιξία στις αγορές τροφίμων στενεύει. Η στέγαση απορροφά πλέον 14,7% της συνολικής δαπάνης έναντι 11,8% το 2008 και 14,1% το 2023.Έτσι, ο καταναλωτής καλείται να κάνει καθημερινές υποχωρήσεις, επιλέγοντας φθηνότερες ετικέτες, προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας (private label) και προσφορές.Τα στοιχεία του ΙΕΛΚΑ υπογραμμίζουν ότι το ελληνικό νοικοκυριό βρίσκεται σε μια διαρκή φάση αναπροσαρμογής. Η μετάβαση από την παραδοσιακή δομή διατροφής -με έμφαση στα νωπά προϊόντα και το μαγείρεμα στο σπίτι- σε πιο ευέλικτες, τυποποιημένες και οικονομικά προσιτές επιλογές αποτυπώνει την ανάγκη διαχείρισης μιας νέας οικονομικής πραγματικότητας. Για την αγορά του λιανεμπορίου, οι αλλαγές αυτές σηματοδοτούν την ανάγκη για επανασχεδιασμό της στρατηγικής των επιχειρήσεων, με μεγαλύτερη έμφαση στην παροχή έτοιμων γευμάτων υψηλής ποιότητας, στη διατήρηση προσιτών τιμών σε βασικά αγαθά και στη στήριξη των καταναλωτών μέσα από στοχευμένες προσφορές.