Εκλογές σε μία Κυριακή – Η διαδικασία, οι 10 αλλαγές και η ηλεκτρονική ψήφος

Μετά από περίπου ενάμισι χρόνο από τις πρώτες ανακοινώσεις του υπουργού Εσωτερικών, Θοδωρή Λιβάνιου, για αλλαγές στη διαδικασία εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών, προκαλώντας την αντίδραση των αιρετών, ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, πήρε σάρκα και οστά και τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση από σήμερα, 21 Μαΐου έως και τις 4 Ιουνίου. Οι αλλαγές που αφορούν την εκλογική διαδικασία θα ισχύσουν από τις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές, το 2028.
Το θέμα που είχε αποτελέσει σημείο τριβής μεταξύ κυβέρνησης και αυτοδιοικητικών αφορά την ανάδειξη δημάρχων και περιφερειαρχών σε έναν γύρο. Δηλαδή από την πρώτη Κυριακή. Ο δεύτερος γύρος καταργείται και εισάγεται η εναλλακτική ψήφος. Αξίζει να σημειωθεί ότι αν το συγκεκριμένο σύστημα είχε εφαρμοστεί στις τελευταίες αυτοδιοικητικές εκλογές του Οκτωβρίου 2023, αρκετοί σημερινοί δήμαρχοι δε θα είχαν εκλεγεί.

Η διαδικασία
Σύμφωνα με τον Κώδικα, οι αυτοδιοικητικές εκλογές θα διεξάγονται πλέον ανά πενταετία, την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου, με τους ψηφοφόρους να μπορούν να δίνουν συμπληρωματική ψήφο σε άλλους συνδυασμούς. Δηλαδή, Οι ψηφοφόροι θα βάζουν σταυρό στον συνδυασμό, τον δήμαρχο ή περιφερειάρχη που έχουν επιθυμούν και κανονικά στους δημοτικούς συμβούλους. Ωστόσο, στο κάτω σημείο του ψηφοδελτίου θα υπάρχουν και οι υπόλοιποι συνδυασμοί κατά σειρά ανακήρυξης ώστε ο ψηφοφόρος να μπορεί να δίνει συμπληρωματικά και εναλλακτική ψήφο.
Εάν ο συνδυασμός που προηγείται ξεπεράσει το 42%, ο δήμαρχος ή ο περιφερειάρχης εκλέγεται άμεσα συγκεντρώνοντας τουλάχιστον τα 3/5 των εδρών. Σε αυτή την περίπτωση δε λαμβάνεται υπόψη η εναλλακτική ψήφος.
Εάν όμως, ο πρώτος συνδυασμός δεν ξεπεράσει το 42%, ενεργοποιείται η δεύτερη φάση της καταμέτρησης με την προσθήκη των εναλλακτικών ψήφων στους δύο πρώτους συνδυασμούς. Με απλά λόγια, αυτό που μέχρι σήμερα γινόταν τη δεύτερη Κυριακή (σ.σ. με την αναμέτρηση των δύο πρώτων παρατάξεων), θα γίνεται από την πρώτη. Στους σταυρούς που έχουν ήδη συγκεντρώσει οι δύο πρώτες παρατάξεις, θα προστίθενται και οι εναλλακτικές ψήφοι. Αυτές που έχουν πάρει από πολίτες οι οποίοι ψήφισαν παράταξη που δεν πέρασε στη δεύτερη φάση, δηλαδή με το ισχύον σύστημα δε θα πήγαινε σε δεύτερο γύρο. Επίσης, εισάγεται η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψήφου.

Οι 10 αλλαγές στην Τοπική Αυτοδιοίκηση
Οι αλλαγές που περιλαμβάνονται στον Κώδικα έχουν ως ακολούθως:

1. Οι Περιφέρειες της χώρας, 15 χρόνια μετά τη θεσμοθέτησή τους δεν είχαν αποκτήσει ένα ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διέπονται από διατάξεις που αφορούν τις κεντρικές κρατικές υπηρεσίες, τις πρώην κρατικές περιφέρειες και τις αιρετές νομαρχίες. Σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο ζήτημα μπορούσε να εμπίπτει στην αρμοδιότητα περισσότερων του ενός φορέων, χωρίς σαφή ιεράρχηση, γεγονός που οδηγούσε σε αναποτελεσματικότητα και σύγχυση. Αυτό τελειώνει με τη θεσμοθέτηση του ενιαίου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης για δήμους και περιφέρειες.
2. Συμμετοχή πολιτών στην οργάνωση και στη δράση των Δήμων. Θεσμοθέτηση της διεξαγωγής συμβουλευτικού δημοτικού δημοψηφίσματος με ηλεκτρονική ψηφοφορία και θεσμικές εγγυήσεις για τη διαδικασία διεξαγωγής του. Αναβάθμιση των συμβουλίων νέων, με σαφείς κανόνες για την εκλογή τους και ηλεκτρονική διαδικασία ψηφοφορίας.
3. Ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας των αιρετών οργάνων. Η υποχρέωση δημοσιοποίησης των αποφάσεων, η αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων και η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πλαισίου που ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη διοίκηση.
4. Αναδιοργάνωση του συστήματος διακυβέρνησης των Δήμων και των Περιφερειών. Με την αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων των συλλογικών οργάνων της Αυτοδιοίκησης (δημοτικό και περιφερειακό συμβούλιο, δημοτική και περιφερειακή επιτροπή, λοιπές επιτροπές και συμβουλευτικά όργανα) και την καθιέρωση ενιαίων κανόνων λειτουργίας, επιδιώκεται η βελτίωση της αποτελεσματικότητας και η αποφυγή συγκρούσεων αρμοδιοτήτων.
5. Αποτελεσματικότητα και διαφάνεια στη λειτουργία των οικονομικών υπηρεσιών, ώστε να μην δημιουργούνται γκρίζες ζώνες επιδεχόμενες πολλαπλών ερμηνειών.
6. Αντικειμενικό και στοχευμένο σύστημα ελέγχου νομιμότητας αποκλειστικά (και σε καμία περίπτωση σκοπιμότητας) επί των πράξεων και των οργάνων διοίκησης της Αυτοδιοίκησης, μέσω της λειτουργίας ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας Ο.Τ.Α.
7. Σαφής προσδιορισμός της καταστατικής θέσης των οργάνων διοίκησης της Αυτοδιοίκησης, δηλαδή της αντιμισθίας και των εξόδων παράστασης, της αναστολής της επαγγελματικής τους δραστηριότητας ή της λήψης ειδικής άδειας.
8. Καταγραφή και συστηματοποίηση των αρμοδιοτήτων των Δήμων και των Περιφερειών στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, με στόχο τη σαφή κατανομή τους μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διοίκησης. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγονται επικαλύψεις και κενά, ενώ ενισχύεται η συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης προς όφελος του πολίτη.
9. Αλλαγή του τρόπου εκλογής αυτοδιοικητικών Αρχών, με κατάργηση του δεύτερου γύρου των εκλογών και δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου, προκειμένου να ενισχυθεί η νομιμοποίηση των αιρετών Αρχών και η συμμετοχή των δημοτών.
10. Ψηφιακός μετασχηματισμός της Αυτοδιοίκησης. Υπάρχει μια συνειδητή επιλογή στον Κώδικα να λειτουργούν ηλεκτρονικές εφαρμογές προς υποβοήθηση της συμμετοχής των πολιτών στα όργανα της αυτοδιοίκησης, αλλά και της εξυπηρέτησής τους στην καθημερινή διάδραση με την αυτοδιοίκηση. Έτσι, στο πλαίσιο του Κώδικα προβλέπεται η δημιουργία εφαρμογών με πολλαπλές διαλειτουργικότητες.

Τα 6 βιβλία
Ο Κώδικας αποτελείται από 6 Βιβλία:
Το 1ο βιβλίο προσδιορίζει τί είναι αυτοδιοίκηση, ποιες είναι οι σχέσεις μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου βαθμού, πώς εκλέγονται οι αιρετές αρχές της αυτοδιοίκησης και πώς ελέγχονται οι εκλογικές δαπάνες.
Το 2ο βιβλίο προσδιορίζει τα όργανα διοίκησης των δήμων και των περιφερειών, τα συμβουλευτικά και γνωμοδοτικά όργανα που λειτουργούν εντός της δομής της αυτοδιοίκησης, τα νομικά πρόσωπα και την καταστατική θέση των αιρετών και των μελών διοίκησης των νομικών προσώπων.
Το 3ο βιβλίο προσδιορίζει το περίπλοκο θέμα των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών, ως ένδειξη εμπιστοσύνης της πολιτείας προς τις αυτοδιοικητικές δομές.
Το 4ο βιβλίο προσδιορίζει το σύνολο της οικονομικής διοίκησης των δήμων, για πρώτη φορά σε ενιαίο κείμενο Κώδικα, και πραγματεύεται ζητήματα δημοσίων συμβάσεων, περιουσίας και εσόδων των δήμων και των περιφερειών.
Το 5ο βιβλίο προσδιορίζει πώς γίνεται ο έλεγχος νομιμότητας των πράξεων της αυτοδιοίκησης με αξιόπιστο και αντικειμενικό τρόπο και πώς ευθύνονται πειθαρχικά τα αιρετά πρόσωπά της.
Το 6ο βιβλίο περιέχει οριζόντιες ρυθμίσεις για τις γενικές λειτουργίες των δήμων και των περιφερειών και κυρώνει το πρόσθετο πρωτόκολλο του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτοδιοίκησης.